Brúchtaí agus creathanna thart ar an domhan

🌐 Nuacht na Cruinne

SAMHAIN 2023

Bolcán i ndiaidh brúchtadh san Íoslainn!

Bhí ar na mílte a dteach a fhágáil!

Alt bunaithe ar phléasc bholcánach san Íoslainn – cuir an luchóg thar phictiúir nó cliceáil iad le dathanna a fheiceáil

Baile Grindavík, san Íoslainn

Tráthnóna Dé hAoine, gar do bhaile Grindavík, thosaigh an talamh a chroitheadh. Ba phléasc bholcánach é. Tá go leor bolcán san Íoslainn, mar go bhfuil sí suite ar Dhroim Lár an Atlantaigh, áit a bhfuil dhá phláta theicteonacha – Pláta Mheiriceá Thuaidh agus an Pláta Eoráiseach – agus iad bogadh ar shiúl óna chéile go mall.

Tháinig an phléasc seo ó chineál bolcáin darb ainm sciathbholcán. Níl cruth cónúil ard ar na bolcáin seo. Ina ionad sin, pléascann siad ar feadh scoilteanna sa talamh, ag scaoileadh laibhe amach thar réimse leathan.

Sciathbholcán eile san Íoslainn. Tugtar sciathbholcáin ar na bolcáin seo mar gheall ar an chruth atá orthu – tá siad cosúil le sciath, ina luí ar an talamh – 🛡️

Is sciathbholcán é Mauna Loa, in Haváí. Tagann an laibhe amach go deas réidh agus sreabhann sí síos sleasa an bholcáin

Nuair a thosaigh an phléasc, bhrúcht laibhe trasna an talaimh agus líon dé-ocsaíd sulfair an t-aer. Ba laibhe bhasaltach í an laibhe seo, rud a chiallaíonn gur scaip sí go gasta. Níor phléasc an bolcán go foréigneach, ach sceith sé laibhe amach go mall is go réidh agus chlúdaigh bóithre agus páirceanna.

Laibhe bhasaltach ag sreabhadh as bolcán

Cuireadh daoine amach as na tithe go sciobtha. Druideadh bóithre, agus cuireadh moill ar eitiltí mar gheall ar an scamall luaithreamháin. Chuidigh foirne éigeandála le teaghlaigh imeacht go sábháilte. D’úsáid eolaithe dróin agus braiteoirí leis an bholcán a mhaoirsiú agus le rabhadh a thabhairt faoi bhrúchtanna eile.

Scamall luaithreamháin ag teacht amach as bolcán eile san Íoslainn

Ar an dea-uair, bíonn muintir na hÍoslainne breá-ullmhaithe faoi choinne a leithéid de theagmhas. Teagascann scoileanna sa tír faoin tsábháilteacht bholcánach agus an dóigh le hullmhú do phléascanna.

🪐 AN PLÁINÉAD

DEIREADH FÓMHAIR 2010

Brúchtadh Bolcáin san Indinéis

Bhí ar dhaoine masc a chaitheamh lena scamhóga a chosaint!

Alt bunaithe ar phléasc bholcánach a tharla san Indinéis i mí na Samhna, 2010 – cuir an luchóg thar phictiúir nó cliceáil iad le dathanna a fheiceáil

Brúchtadh Shliabh Merapi in 2010

Íomhá le n_widyo-utomo/Shutterstock

Maidin amháin, gar do Shliabh Merapi, d’éirigh an spéir dorcha. Tháinig torann mór ón sliabh, agus d’ardaigh deatach tiubh san aer. Ba bhrúchtadh bolcánach é. Tá go leor bolcán san Indinéis mar go bhfuil sí suite ar ‘Fháinne Tine an Aigéin Chiúin’, áit a mbuaileann roinnt plátaí teicteonacha le chéile.

Fainne tine an Aigéin Chiúin

Rinne Merapi a lán damáiste in 2010

Pic le Muhammad_Sholahuddin/Shutterstock

Tá Bolcán Shliabh Merapi ard, agus cruth cónúil air, agus tá clú air as a chuid pléascanna foréigneacha. Carnann na brúchtaí seo sraitheanna de luaithreach agus laibhe, thar am. An t-am seo, scaoil an bolcán luaithreach te, laibhe agus scamaill mhóra de gháis, carraigeacha agus luaithreach. Ba laibhe thiubh ghreamaitheach a bhí inti. Níor bhog an laibhe i bhfad, ach choinnigh sí teas agus brú, rud a chruthaigh pléascanna cumhachtacha.

Radharc den laibhe ag teacht amach as Merapi

Cuireadh na daoine sna sráidbhailte in aice láimhe amach as a dteach. Clúdaíodh bóithre le luaithreach, agus chaith daoine maisc chun na scamhóga a chosaint. Chuidigh foirne éigeandála le teaghlaigh dul chuig foscadh. Ina dhiaidh sin, ghlan daoine an luaithreach agus thóg siad na tithe arís.

Radharc ó Iarsmalann Bholcán Merapi – taifead den dochar a rinne Merapi nuair a bhrúcht sí in 2010

Pic le Isa Mulyadi/Shutterstock.com

🌎 AN DOMHAN

FEABHRA 2023

Crith Talún sa Tuirc

Rinne sé damáiste mór do thithe, bóithre agus scoileanna!

Alt faoi chrith talún sa Tuirc – cuir an luchóg thar phictiúir nó cliceáil iad le dathanna a fheiceáil

Go luath ar maidin in oirthear na Tuirce, thosaigh an talamh a chroitheadh. Rith daoine amach. Bhí foirgnimh ar crith agus bhí aláraim ag bualadh.

Cuid den damáiste a rinne an crith talún de mhéid 7.7 in Kahramanmaras i mí Feabhra, 2023

Pictiúr le Eray Kapan/Shutterstock.com

Ba chrith talún cumhachtach é. Bíonn go leor creathanna talún sa Tuirc mar go luíonn sí idir dhá phláta mhóra theicteonacha – an Pláta Anatóileach agus Pláta na hAraibe – agus iad ag bualadh in éadán a chéile. Bhí neart an chreatha 7.4 ar scála Richter. Rinne sé damáiste mór do thithe, bóithre, agus scoileanna.

Arna chur in oiriúint ó léarscáil le Roxy CC BY-SA 3.0, trí Wikimedia Commons

I gcathracha amhail Gaziantep agus Kahramanmaras, thit foirgnimh agus tháinig foirne tarrthála go sciobtha. Gearradh cumhacht agus uisce in go leor áiteanna.

Na foirne éigeandála ag cuardach daoine faoin smionagar

Pic le murat photographer/Shutterstock.com

D’oibrigh seirbhísí éigeandála lá agus oíche. Tháinig siad ar mharthanóirí, thug siad cúram leighis, agus d’oscail siad foscadh do theaghlaigh. Thug daoine bia, blaincéid, agus éadaí. Chuidigh oibrithe deonacha le smionagar gloine a ghlanadh agus le daoine a dhéanamh compordach sábháilte.

Oibrithe tarrthála in Kahramanmaras

Pic le Əziz Kərimov (VOA) - Voice of America, Fearann Poiblí

📰 AN SCÉALA

DEIREADH FÓMHAIR 2010

An tSeapáin buailte ag crith talún ollmhór! 

Bhí ar dhaoine masc a chaitheamh lena scamhóga a chosaint!

Alt bunaithe ar chrith talún sa tSeapáin – cuir an luchóg thar phictiúir nó cliceáil iad le dathanna a fheiceáil

Oíche amháin sa tSeapáin, thosaigh an talamh a chroitheadh. Mhúscail daoine agus troscán ag bogadh, aláraim ag bualadh. Ba chrith talún é. 

Rinneadh damáiste do thithe

Bíonn go leor creathanna talún sa tSeapáin mar go bhfuil sí suite ar áit a mbuaileann ceithre phláta theicteonacha le chéile – Pláta an Aigéin Chiúin, Pláta na Mara Filipíní, an Pláta Eoráiseach, agus Pláta Mheiriceá Thuaidh. Buaileann na plátaí seo le chéile agus sleamhnaíonn siad. Nuair a thagann neart brú, briseann na carraigeacha agus creathann an talamh. Bhí neart an chreatha seo ar mhéid 6.0 ar scála Richter. Bhí sé láidir go leor le damáiste a dhéanamh d’fhoirgnimh agus tús a chur le sciorradh talún i roinnt áiteanna.

Sciorradh talún a tharla mar gheall ar an chrith talún

Pictiúr le amata90/Shutterstock.com

I gcathracha amhail Sendai agus Tóiceo, stop traenacha agus druideadh scoileanna. Rinneadh damáiste do roinnt tithe agus gearradh cumhacht i gcuid den tír. D’fhreagair foirne éigeandála go sciobtha. Tháinig fir dóiteáin le tarrtháil a dhéanamh ar dhaoine. Thug ospidéil cúram dóibh sin a bhí gortaithe. D’oscail foscadh do theaghlaigh a raibh orthu a dtithe a fhágáil. Sa tSeapáin, is nós le daoine cleachtaí crith talún a dhéanamh agus coinníonn siad trealamh éigeandála in aice láimhe, mar aon le stór uisce, bia, agus tóirsí.

Cleachtadh crith talún i scoil sa tSeapáin